دارویی که قرار است بدن را به رشد دوباره دندان وادار کند، وارد مرحله آزمایش انسانی شده است؛ دستاوردی که در صورت موفقیت میتواند نگاه پزشکی به درمان بیدندانی را تغییر دهد. پژوهشگران ژاپنی امیدوارند این درمان تا حدود سال ۲۰۳۰ به گزینهای برای افرادی تبدیل شود که یک یا چند دندان خود را از دست دادهاند.
چرا دندانها دوباره رشد نمیکنند؟
بدن انسان توانایی قابلتوجهی برای ترمیم بسیاری از بافتها دارد. استخوان شکسته میتواند در شرایط مناسب دوباره جوش بخورد، پوست زخمشده ترمیم میشود و حتی کبد بخشی از بافت ازدسترفته خود را بازسازی میکند.
اما دندانها از این قاعده مستثنا هستند. اگرچه دندان از بعضی مواد مشابه استخوان ساخته شده و مینای آن سختترین بافت بدن انسان محسوب میشود، دندان دائمی که از دست برود بهطور طبیعی جایگزین نمیشود. به همین دلیل، میلیونها نفر در جهان برای جبران دندانهای ازدسترفته به روشهایی مانند پروتز، بریج یا ایمپلنت وابستهاند. حالا گروهی از محققان ژاپنی میخواهند این محدودیت طبیعی را به چالش بکشند.
هدف تازه؛ بهجای جایگزینی، دندان جدید رشد کند
پژوهشگران بیمارستان کیتانو در اوزاکا و دانشگاه کیوتو روی دارویی کار میکنند که برخلاف درمانهای رایج، قرار نیست صرفاً جای خالی دندان را با یک ساختار مصنوعی پر کند. ایده اصلی این است که خود بدن دوباره فرایند تشکیل دندان را فعال کند.
کاتسو تاکاهاشی، از پژوهشگران اصلی این پروژه، پیشتر گفته بود هدف تیم او کمک به افرادی است که به دلیل فقدان مادرزادی یا از دست دادن دندان با مشکلات طولانیمدت روبهرو هستند.
اما برای فهمیدن اینکه چنین درمانی چگونه ممکن است، باید به مولکولی برسیم که سالها در مرکز این تحقیقات قرار داشته است
پروتئینی که جلوی رشد دندان را میگیرد
یکی از کلیدهای اصلی این پژوهش، پروتئینی با نام USAG-1 است. مطالعات حیوانی نشان دادهاند که این پروتئین میتواند فرایند رشد دندان را مهار کند. همین موضوع محققان را به این فرضیه رساند که اگر بتوان فعالیت USAG-1 را محدود کرد، شاید امکان فعال شدن دوباره مسیرهای رشد دندان وجود داشته باشد. در سال ۲۰۲۱، پژوهشگران دانشگاه کیوتو از یک آنتیبادی مونوکلونال برای مختل کردن عملکرد USAG-1 استفاده کردند. نتایج آزمایشها روی حیواناتی مانند موش و راسو امیدبخش بود.
آزمایش روی حیوانات چه چیزی نشان داد؟
محققان توانستند با مهار USAG-1 شرایطی ایجاد کنند که رشد دندانهای جدید در برخی حیوانات تحریک شود. استفاده از راسوها در این مطالعات اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا الگوی رشد دندان در این حیوانات از برخی جهات به انسان شباهت دارد. انسان و راسو هر دو در حالت طبیعی در طول زندگی دو مجموعه دندان ایجاد میکنند. اما موفقیت در حیوانات لزوماً به معنای موفقیت در انسان نیست.
به همین دلیل، مرحله بعدی تحقیق اهمیت بسیار بیشتری داشت: آیا همین سازوکار در بدن انسان نیز کار میکند؟
آزمایش انسانی آغاز شد
آزمایش انسانی این دارو از سپتامبر ۲۰۲۴ آغاز شد. در نخستین مرحله، ۳۰ مرد ۳۰ تا ۶۴ ساله که دستکم یک دندان خود را از دست دادهاند، وارد مطالعه شدند. دارو بهصورت وریدی به شرکتکنندگان داده میشود تا پژوهشگران در درجه اول ایمنی آن و سپس تأثیر احتمالی آن بر رشد دندان را بررسی کنند. یکی از نکات امیدوارکننده برای محققان این است که در مطالعات حیوانی قبلی، عارضه جانبی قابلتوجهی گزارش نشده بود. بااینحال، عبور از مرحله ایمنی تنها نخستین مانع است.
مرحله بعدی میتواند روی کودکان انجام شود
اگر نتایج مرحله نخست قابلقبول باشد، برنامه پژوهشگران این است که درمان را در گروه دیگری از بیماران بررسی کنند: کودکانی که به دلیل اختلالات مادرزادی، تعدادی از دندانهایشان اصلاً تشکیل نشده است.
برنامه مطرحشده شامل بررسی کودکان ۲ تا ۷ سالهای است که حداقل چهار دندان آنها بهصورت مادرزادی وجود ندارد.
این گروه میتواند یکی از مهمترین جامعههای هدف اولیه دارو باشد؛ زیرا در چنین بیمارانی مشکل تنها از دست رفتن یک دندان نیست، بلکه دندان از ابتدا تشکیل نشده است. اگر دارو بتواند در این بیماران رشد دندان جدید را فعال کند، مفهوم «درمان بیدندانی» ممکن است وارد مرحله کاملاً متفاوتی شود.
آیا ایمپلنت دندان کنار گذاشته میشود؟
فعلاً چنین نتیجهای بسیار زودهنگام است. ایمپلنت، بریج و پروتزهای دندانی همچنان درمانهای اصلی برای جایگزینی دندانهای ازدسترفته هستند و داروی جدید هنوز در مرحله تحقیقاتی قرار دارد.
پژوهشگران باید مشخص کنند دندان ایجادشده با این روش از نظر شکل، محل رویش، استحکام، عملکرد و هماهنگی با سایر دندانها تا چه اندازه قابلکنترل است. همچنین موفقیت یک دارو در مرحله ابتدایی آزمایش انسانی تضمین نمیکند که درمان در نهایت مجوز استفاده عمومی دریافت کند.
اما اگر این موانع پشت سر گذاشته شوند، تفاوت درمان جدید با روشهای فعلی بنیادی خواهد بود: بهجای ساختن جایگزینی برای دندان، ممکن است یک دندان واقعی جدید در فک بیمار رشد کند.
هدف نهایی؛ درمانی برای همه انواع بیدندانی
تمرکز اولیه تحقیقات بر افرادی است که با کمبود مادرزادی دندان روبهرو هستند، اما چشمانداز پژوهشگران گستردهتر است.
تاکاهاشی امیدوار است در آینده این روش بتواند برای افرادی که بر اثر پوسیدگی شدید، بیماریهای لثه، ضربه یا دلایل دیگر دندان خود را از دست دادهاند نیز مورد استفاده قرار گیرد.
هدف اعلامشده تیم تحقیقاتی این است که در صورت موفقیت مراحل آزمایش و دریافت مجوزهای لازم، داروی رشد مجدد دندان در حوالی سال ۲۰۳۰ به درمانی قابلاستفاده تبدیل شود.
تا آن زمان هنوز پرسشهای زیادی بدون پاسخ باقی مانده است؛ اما برای نخستینبار، ایدهای که تا چند سال پیش بیشتر شبیه داستانهای علمیتخیلی به نظر میرسید، از آزمایش روی حیوانات عبور کرده و وارد مرحله بررسی در انسان شده است.
منبع گزارش منتشرشده در popularmechanics در تاریخ ۶ آگوست ۲۰۲۶ منتشر شده است.
